U Istražnom zatvoru duplo više pritvorenika u odnosu na kapacitete, maloljetnici u neuslovnim sobama

Tim Nacionalnog preventivnog mehanizma (NPM) za prevenciju torture Zaštitnika ljudskih prava i sloboda utvrdio je prilikom obilaska Istražnog zatvora UIKS-a, evidentan problem prenatrpanosti ustanove i loše materijalne uslove u kojim borave pritvorenici i maloljetna lica.

U izvještaju su istakli da, kao i prethodne godine, broj pritvorenih lica na nivou Uprave tokom 2025. godine kretao se preko 600 pritvorenika.

Kapacitet zgrade Istražnog zatvora je 292 mjesta, ali su za potrebe Istražnog
zatvora obezbjeđena mjesta u Zatvoru za kratke kazne, a dio bude premješten u Istražni zatvor u Bijelom Polju. NPM je u više navrata kroz izvještaje ukazivao na navedenu problematiku, te podsjećao i na stav Evropskog komiteta za prevenciju torture da će „Sve službe i aktivnosti unutar zatvora trpjeti štetu ukoliko se taj zatvor mora pobrinuti za veći broj zatvorenika nego što je predviđeno; ukupni kvalitet života u toj ustanovi biće pogoršan, možda čak i u značajnoj mjeri. Stepen prenatrpanosti nekom zatvoru ili u nekom njegovom dijelu može biti toliki da je već po sebi neljudski ponižavajući sa fizičke tačke gledišta. Veliki broj pritvorenih lica godinama unazad predstavlja teret za Istražni zatvor ali i finansijski teret po državu, te bi više trebalo pribjegavati alternativnim sankcijama – kažu u izvještaju.

U izvještaju se navodi da sobe su u velikom broju slučajeva nijesu ujednačene u pogledu materijalnih uslova, te postoje značajne razlike u stepenu održavanja i opremljenosti..

Pojedine sobe imaju problem sa vlagom, neadekvatnom ventilacijom, slabije je prirodno i vještačko osvijetljenje, neokrečene duži vremenski period, sa dotrajalim i oštećenim podovima. Opšti utisak tima NPM-a je da su u prostorijama u kojima boravi veći broj pritvorenih lica uslovi za boravak znatno lošiji, naročito u pogledu prenatrpanosti, raspoloživog životnog prostora, higijene i opšteg održavanja. Povećan broj lica u jednoj prostoriji dodatno opterećuje materijalne uslove, otežava održavanje higijene i privatnosti, te negativno utiče na fizičko i psihičko stanje pritvorenika, posebno u uslovima dugotrajnog boravka u pritvoru – navodi se u izvještaju.

Iz Tima upozoravaju da su sobe predviđene za smještaj maloljetnika nalaze se u lošem stanju u pogledu materijalnih uslova.

NPM je utvrdio da su prostorije slabo održavane, sa neujednačenim i često neadekvatnim osvjetljenjem, vlagom, dotrajalim podovima i zidovima koji duži period nijesu okrečeni. Smještaj je dodatno opterećen dotrajalim i nefunkcionalnim namještajem, uključujući krevete oštećenim okvirima i izrazito pohabanim dušecima. NPM podsjeća na stav CPT da ,dobro osmišljen centar za pritvor maloljetnika treba da obezbijedi pozitivne i personalizovane uslove pritvora za lica koja su lišena slobode. Pored toga što treba da budu adekvatne veličine, dobro osvijetljene i provjetrene, spavaće i životne prostorije maloljetnika treba da budu odgovarajuće opremljene, estetski uređene i da pružaju odgovarajuće vizuelne stimuluse. Osim ako postoje ubedljivi bezbjednosni razlozi koji to onemogućavaju, Toaleti unutar soba su u izrazito lošem stanju, sa polomljenim keramičkim pločicama neadekvatno održavanim instalacijama, što predstavlja i higijenski i bezbjednosni rizik, uključujući povećanu mogućnost povređivanja i samopovređivanja – kazali su u izvještaju.

CPT jasno ističe da maloljetnici u pritvoru imaju posebnu ranjivost zbog svog uzrasta psihosocijalnog razvoja, te da dugotrajna izolacija ili odsustvo socijalne interakcije nisu prihvatljivi osim u krajnje opravdanim slučajevima.

Tim je obavio intervju sa maloljetnikom koji je prethodna dva dana boravio sam u sobi, te je saopštio da mu najviše smeta samoća. Maloljetnici imaju izraženu potrebu za afilijacijom, kontaktom sa vršnjacima i osobljem, kao i za strukturiranim dnevnim aktivnostima; uskraćivanje ovih elemenata može imati negativan uticaj na njihovo psihološko zdravlje, izazvati osjećaj usamljenosti i nesigurnosti, te predstavljati oblik nehumanog ili ponižavajućeg postupanja. CPT stoga preporučuje da smještaj i režim boravka maloljetnika omogućavaju redovan kontakt, aktivnosti i nadzor, a svaka izolacija mora biti minimalna, strogo opravdana i pod stalnim nadzorom osoblja. Ako se maloljetnici drže odvojeno od drugih, to treba da bude najkraće moguće vrijeme, a u svakom slučaju njima se mora obezbijediti odgovarajući ljudski kontakt, pristup čitalačkom materijalu i najmanje jedan sat dnevno boravka na otvorenom – upozorava se u Izvještaju.

Zaključili su da je NPM tokom obilaska Istražnog zatvora zabilježio prenatrpanost i dalje predstavlja jedan od najizraženijih i najsloženijih problema, sa direktnim negativnim uticajem na uslove boravka, ostvarivanje prava na zdravstvenu zaštitu i ukupnu dobrobit pritvorenih lica.

Iako su pritvorenici u većem broju iskazali zadovoljstvo odnosom i postupanjem osoblja, kao i kvalitetom ishrane, evidentno je da hronični nedostatak prostora, ograničen boravak na svježem vazduhu i opterećen režim boravka značajno umanjuju kvalitet života u pritvoru, doprinose povećanom nivou stresa i
stvaraju dodatni rizik od međusobnih konflikata. Posebnu zabrinutost izazivaju uslovi boravka maloljetnika, koji zbog svoje uzrasne i psihosocijalne ranjivosti zahtijevaju pojačanu zaštitu i primjerenije uslove smještaja.

Zatečeno stanje ukazuje da su prostorije predviđene za maloljetnike u lošem stanju u pogledu materijalnih uslova, sa dotrajalim namještajem, neadekvatnim ležajevima, lošim osvjetljenjem zapuštenim sanitarnim čvorovima, koji u pojedinim slučajevima predstavljaju i bezbjednosni rizik – navodi se u izvještaju.

Zaštitnik kao NPM ponovo ukazuje na neophodnost sistemskog smanjenja broja pritvorenih lica kroz širu i dosljedniju primjenu alternativnih mjera lišenja slobode, kao i na potrebu unapređenja materijalnih uslova u pritvorskim prostorijama. Istovremeno, neophodno je u potpunosti sprovesti preporuke Evropskog komiteta za prevenciju torture (CPT), posebno u dijelu koji se odnosi na obezbjeđivanje minimalnih standarda u pogledu raspoloživog prostora, higijene i zdravstvene zaštite.

Samo kroz ovakve mjere moguće je osigurati da se pritvor sprovodi na human dostojanstven način, uz puno poštovanje osnovnih prava lica lišenih slobode, a naročito senzibilnih kategorija, uključujući maloljetnike – navdeno je u izvještaju.

Izvor: Gradski.me