Crna Gora na vrhu crne liste: Zagađen vazduh kod nas ubija duplo više ljudi nego u EU

Dok se Crna Gora ponosi epitetom ekološke države, podaci iz najnovije Strategije upravljanja kvalitetom vazduha za period 2026–2029. otkrivaju surovu realnost – zagađenje vazduha u našoj zemlji uzrokuje čak 182 preuranjene smrti na 100.000 stanovnika, što je više nego dvostruko iznad prosjeka Evropske unije, piše Portal RTCG.

Glavni krivci, sudeći prema ovom dokumentu, nijesu samo veliki industrijski dimnjaci, već naša sopstvena ložišta, a cijena koju plaćamo mjeri se stotinama miliona eura i izgubljenim životima.

Iako su podaci za period od 2020. do 2024. godine pokazali određeno poboljšanje u odnosu na prethodnu deceniju, Sjeverna i Centralna zona i dalje se bore sa opasnim koncentracijama suspendovanih čestica (PM10 i PM2.5) i kancerogenog benzo(a)pirena.

Podaci Evropske agencije za životnu sredinu stavljaju Crnu Goru u vrh liste zagađenosti na Zapadnom Balkanu. Dok je prosjek EU 78 preuranjenih smrti na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori taj broj raste na 182, što je jasan alarm za institucije.

Procjena Zajedničkog istraživačkog centra Evropske komisije je da oko 7000 preuranjenih smrti uslijed zagađenja vazduha u preko 30 gradova na Zapadnom Balkanu izaziva troškove od oko 300 miliona eura godišnje. Prema podacima izvještaja o statusu kvaliteta vazduha na globalnom nivou, čak 71% populacije u jugoistočnoj Evropi živi na područjima gdje koncentracije PM2.5 čestica prelaze granične vrijednosti EU – navodi se u dokumentu.

Naša kućna ložišta su glavni emiteri otrova

Mnogi građani vjeruju da je industrija, poput TE Pljevlja, jedini veliki problem, ali Strategija identifikuje grijanje domaćinstava kao apsolutno dominantan izvor najopasnijih polutanata.

Prema podacima iz inventara emisija, sektor individualnog grijanja, koji se uglavnom oslanja na drva za ogrijev, odgovoran je za nevjerovatnih 99 odsto emisija kancerogenog benzo(a)pirena.

Ovaj zagađivač se vezuje za PM čestice i njegova prisutnost direktno zavisi od zimskih mjeseci i sezone grijanja.

Upravo su PM10 i PM2.5 čestice one koje najviše doprinose negativnom uticaju na zdravlje, a u sjevernoj zoni su njihova prekoračenja tokom zime postala uobičajena pojava – navodi se u dokumentu.

Pljevlja najzagađenija

Pljevlja ostaju crna tačka, a decembar 2025. godine poslužio je kao podsjetnik na to koliko je sistem osjetljiv. Tokom probnog puštanja u rad TE Pljevlja nakon rekonstrukcije, došlo je do drastičnog prekoračenja praga upozoravanja za sumpor-dioksid.

U decembru 2025. godine deset dnevnih srednjih vrijednosti koncentracija sumpor dioksida i četrdeset sedam jednočasovnih srednjih vrijednosti bilo je iznad propisanih graničnih vrijednosti. Zbog temperaturne inverzije dim iz dimnjaka nije mogao da se podigne iznad inverzionog sloja i rasprši, već je ostajao u prizemnim slojevima vazduha – navodi se u dokumentu.

Ovaj događaj je pokazao da rad Termoelektrane bez ispravnog sistema za odsumporavanje može dovesti do trenutnih opasnosti po zdravlje stanovništva.

Put ka „nultom zagađenju“

Nova Strategija, kako ocjenjuju, nije samo popis problema, već postavlja ambiciozne operativne ciljeve usklađene s evropskim paketom „nultog zagađenja“. Jedan od ključnih zadataka je smanjenje broja preuranjenih smrti za 55 odsto do 2030. godine.

Da bi se to postiglo, planiraju se milionska ulaganja i to 54,5 miliona eura za ekološku rekonstrukciju TE Pljevlja; 23 miliona eura za razvoj sistema daljinskog grijanja u Pljevljima kako bi se ugasila individualna ložišta; 8,8 miliona eura direktnih podsticaja građanima za mjere energetske efikasnosti.

Što građani mogu uraditi

Strategija prepoznaje da su građani istovremeno najizloženija grupa, ali i ključni akteri promjena.

Uspjeh plana, kako ocjenjuju, zavisi od toga hoće li domaćinstva preći na čistije izvore grijanja i racionalnije koristiti energiju.

Bez daljeg strateškog planiranja u ovoj oblasti, negativni uticaji zagađenja vazduha na zdravlje ljudi i životnu sredinu mogu se multiplicirati. Izostanak Strategije značio bi zadržavanje fragmentisanog pristupa, slabiju koordinaciju institucija i sporije usklađivanje sa novim, strožim standardima kvaliteta vazduha EU – navode u dokumentu.

U Strategiji koja je objavljena na sajtu Vlade se upozorava da bi bez hitnog i strateškog djelovanja posljedice mogle biti višestruke, od ogromnih troškova za zdravstveni sistem do drastičnog smanjenja kvaliteta života svih građana, a naročito onih najranjivijih.

Odlukom je utvrđeno da se strateška procjena ne preduzima, imajući u vidu da je osnovni cilj Strategije unapređenje kvaliteta vazduha, smanjenje negativnih uticaja zagađenja vazduha na zdravlje ljudi i životnu sredinu, da mjere imaju preventivni i korektivni karakter i da ne predviđaju realizaciju konkretnih infrastrukturnih projekata, već okvir i smjernice za sprovođenje mjera. Potencijalni uticaji pojedinačnih projekata i aktivnosti, ukoliko nastanu, biće predmet posebnih postupaka procjene uticaja na životnu sredinu u skladu sa važećim propisima. Bez daljeg strateškog planiranja u ovoj oblasti, negativni uticaji zagađenja vazduha na zdravlje ljudi i životnu sredinu mogu se multiplicirati, naročito u Sjevernoj i Centralnoj zoni kvaliteta vazduha, u kojima su prekoračenja suspendovanih čestica i benzo(a)pirena uobičajena tokom zimskih mjeseci – upozoravaju u dokumentu.

Izostanak Strategije, kako kažu, značio bi zadržavanje fragmentisanog pristupa, slabiju koordinaciju institucija i lokalnih samouprava, otežano planiranje finansiranja i sporije usklađivanje sa novim, strožim standardima kvaliteta vazduha EU.

Subjekti pogođeni problemom su svi građani i građanke Crne Gore, a posebno djeca, trudnice, starija lica, osobe sa hroničnim oboljenjima i domaćinstva pogođena energetskim siromaštvom. Posljedice se ogledaju u povećanim zdravstvenim rizicima, većim troškovima zdravstvenog sistema, smanjenom kvalitetu života, opterećenju ekosistema i dodatnim troškovima naknadnog usklađivanja javnih politika. U pripremi Strategije razmatrane su status quo opcija, neregulatorna opcija i regulatorna opcija. Status quo opcija bi značila nastavak upravljanja kvalitetom vazduha bez novog strateškog okvira, što ne bi omogućilo sistemsko usklađivanje sa novim obavezama iz pravne tekovine EU, posebno u dijelu strožih standarda od 2030. godine i obaveza iz NEC Direktive – piše u Strategiji.

Izvor: RTCG