Dobrakovo, Božaj i Luka Bar neće biti spremni do 2028?

Crna Gora do datuma ulaska u Evropsku uniju 2028. godine mora imati spremnih šest graničnih mjesta za kontrolu pošiljaka životinja, hrane i biljaka. Međutim, podaci iz Inovirane mape puta, koju je usvojila Vlada, ukazuju na veliku mogućnost da država ne ispuni tu obavezu koja proističe iz Pregovaračkog poglavlja 12. Samo za Aerodrom Podgorica ne postoji rizik od kašnjenja, za Kulu i Ilino brdo rizik je mali, a za Dobrakovo, Božaj i Luku Bar veliki.

Taj dokument sadrži pregled infrastrukturnih, administrativnih i tehničkih uslova koje Crna Gora mora da ispuni kako bi prelazi dobili status zvaničnih graničnih kontrolnih mjesta (GKM). Autori navode da za završetak svih planiranih radova i potpuno opremanje objekata nedostaje 13,73 miliona eura.

U KOJOJ SU FAZI RADOVI

Šest graničnih prelaza će predstavljati spoljnu granicu Evropske unije – četiri drumska, po jedan pomorski i vazdušni. Status i faza radova na tim lokacijama se razlikuju.

Prelaz Božaj, prema Albaniji, nalazi se u fazi gdje su određeni koraci već napravljeni, ali su neophodne dodatne investicije za potpunu usklađenost sa fitosanitarnim propisima. Slična situacija je i sa prelazom Dobrakovo prema Srbiji, koji kao jedna od najfrekventnijih tačaka zahtijeva ozbiljna infrastrukturna proširenja i uvođenje savremenih inspekcijskih terminala. Prelaz Kula prema Kosovu i Ilino brdo prema Bosni i Hercegovini takođe traže značajna ulaganja u objekte za smještaj inspektora, rampe, vage i laboratorijske kutke za brzu provjeru uzoraka.

Kada je riječ o pomorskom saobraćaju, Luka Bar je prepoznata kao strateški najvažnija tačka za uvoz robe putem kontejnerskog transporta. Radovi na uređenju lučkog GKM-a iziskuju složene zahvate i koordinaciju lučkih operatora i nadležnih inspekcija. 

S druge strane, Aerodrom Podgorica kao vazdušni prelaz ima specifične zahtjeve koji se tiču brzog i bezbjednog rukovanja pošiljkama životinjskog porijekla i kvarljive robe, a radovi na njemu se odvijaju u uslovima kontinuiranog vazdušnog saobraćaja.

RIZICI OD KAŠNJENJA

Analiza u Mapi puta otkriva da je rizik od probijanja rokova najizraženiji na drumskim prelazima i u Luci Bar, gdje imovinsko-pravni odnosi, složene javne nabavke i dugotrajni građevinski radovi mogu poremetiti planiranu dinamiku. Na tim lokacijama kašnjenja mogu ugroziti evropski put i blokirati protok specifičnih roba.

Kada je riječ o drumskom prelazima, na Dobrakovu radovi se nalaze u početnoj fazi pripreme projektne dokumentacije i rješavanja imovinsko-pravnih odnosa, zbog čega je rizik od kašnjenja procijenjen kao visoki, naročito uzimajući u obzir obim teretnog saobraćaja koji se tu odvija. Slično tome, na Graničnom prelazu Božaj radovi su u ranoj fazi prilagođavanja infrastrukturnih kapaciteta, a rizik od kašnjenja je takođe označen kao visok usljed kompleksnosti izgradnje novih inspekcijskih terminala. 

Na prelazima Kula i Ilino brdo situacija je nešto stabilnija, ali su i tu radovi u početnim fazama pripreme, pa se rizik od kašnjenja procjenjuje kao srednji, prvenstveno zbog administrativnih prepreka i dinamike raspisivanja javnih nabavki za izgradnju potrebnih objekata.

Sa druge strane,na pomorskom prelazu Luka Bar, koji predstavlja ključnu čvornu tačku za kontejnerski uvoz, radovi zahtijevaju složene građevinske zahvate i koordinaciju velikog broja subjekata, pa je rizik od kašnjenja visok i zahtijeva hitnu reakciju nadležnih institucija. 

Kako je u dokumentu navedeno, na Aerodromu Podgorica rizik od kašnjenja procjenjuje se kao mali, zahvaljujući tome što su infrastrukturni temelji dijelom postavljeni, tehnička opremljenost je na zavidnom nivou, a projektna dokumentacija u potpunosti usklađena sa standardima Evropske unije. Ipak, autori upozoravaju da prostora za opuštanje nema ni na prelazima za koje se u ovom trenutku smatra da rizik uopšte ne postoji, jer svako administrativno odlaganje može izazvati lančanu reakciju i ugroziti cijeli sistem kontrole.

ALTERNATIVNE TRASE

U slučaju da Crna Gora postane članica Evropske unije, a granična kontrolna mjesta ne budu u potpunosti završena i ne verifikuje ih Evropska komisija, roba biljnog i životinjskog porijekla ne bi mogla slobodno da ulazi na teritoriju EU preko tih prelaza. Kako bi se spriječila potpuna blokada prometa robe, za svako pojedinačno mjesto su određene specifične alternativne trase i prelazi na koje bi se pošiljke morale preusmjeravati.

Tako bi se u slučaju kašnjenja radova na Dobrakovu, teretni saobraćaj i uvoz hrane usmjeravali na alternativne sertifikovane koridore poput prelaza Dračenovac (Špiljani) i Ranče (Jabuka), dok bi se za Božaj i Kulu koristili najbliži funkcionalni prelazi u susjedstvu koji već posjeduju odobrenje za inspekcijski nadzor. To će putovanje sa osnovnih 120 km produžiti na 250 km, odnosno sa dva sata na četiri.

Slično tome, za pomorski uvoz preko Luke Bar i vazdušni transport preko Aerodroma Podgorica, pošiljke bi se privremeno morale dopremati preko usklađenih regionalnih logističkih čvorišta i luka koje ispunjavaju sve evropske standarde. Kada je riječ o pomorskom uvozu preko Luke Bar i vazdušnom saobraćaju preko Aerodroma Podgorica, strategija preusmjeravanja na regionalne alternative u slučaju eventualnog kašnjenja oslanja se na već potpuno verifikovana granična kontrolna mjesta u susjednim državama koje su članice Evropske unije, prije svega u Republici Hrvatskoj. To će transport sa direktne rute produžiti na 450 km, odnosno za dodatnih sedam sati vožnje.

Za pomorski saobraćaj, najbliža i ujedno najveća logistička alternativa Luci Bar predstavlja Luka Ploče ili Luka Split, koje posjeduju sve neophodne međunarodne sertifikate i usklađene inspekcijske procedure za prijem pošiljaka iz trećih zemalja koje podliježu veterinarskom i fitosanitarnom nadzoru EU. Ukoliko pošiljke namijenjene crnogorskom tržištu ne bi mogle proći kroz Bar, kontejnerski i brodski transport bi se morao istovarati u tim hrvatskim lukama, odakle bi se roba drumskim ili željezničkim koridorima pod carinskim nadzorom dopremala u Crnu Goru. To će transport iz Luke Ploče produžiti za 380 km kopnenog puta, odnosno za dodatnih pet sati vožnje.

Kada je u pitanju vazdušni saobraćaj, alternativna ulazna tačka za specifične i lako kvarljive pošiljke životinjskog porijekla ili biljke koje zahtijevaju hitan inspekcijski tretman bio bi Aerodrom Dubrovnik (Ćilipi) ili veći regionalni avio-kargo centri poput Aerodroma Zagreb, koji su u potpunosti opremljeni po standardima Evropske unije za rad sa pošiljkama visokog rizika. To će transport sa direktnog slijetanja u Podgorici produžiti na 150 km drumskog transporta iz Dubrovnika, odnosno za dodatna dva i po sata drumskog transfera robe do crnogorske granice. D. ŠAKOVIĆ

Na granicama fali između 70 i 100 stručnjaka

Inovirana mapa puta za izgradnju i unapređenje graničnih kontrolnih mjesta u Crnoj Gori pokazuje da je neophodno paralelno sa infrastrukturnim rješavati zahtjevne kadrovske izazove. Prema tom dokumentu, puna operativnost graničnih kontrolnih mjesta za veterinarski, fitosanitarni i inspekcijski nadzor nad bezbjednošću hrane zahtijeva hitno popunjavanje sistematizovanih radnih mjesta i angažovanje dodatnih 70 do 100 stručnih lica u narednim fazama, posebno na ključnim tačkama poput Luke Bar, Aerodroma Podgorica i prelazima prema susjednim zemljama. Za sprovođenje tih obaveza i jačanje administrativnih kapaciteta, finansiranje se dijelom oslanja na međunarodne fondove i domaćih više od 1,5 miliona eura namijenjene sektorskim reformama.

Akcioni plan za jačanje administrativnih kapaciteta Uprave za bezbjednost hrane, veterinu i fitosanitarne poslove predviđa zapošljavanje ukupno 147 novih službenika do 2030. godine, i to 26 tokom 2026. godine, 31 tokom 2027. godine, te po 30 službenika tokom 2028, 2029. i 2030. godine.

Po sektorima, u Sektoru za bezbjednost hrane planirano je zapošljavanje ukupno 45 novih službenika, od čega se 30 odnosi na inspektore za hranu i službene veterinare unutar Odsjeka za inspekciju hrane, dok je ostatak namijenjen za jačanje stručnih kapaciteta u odsjecima za hranu životinjskog i neživotinjskog porijekla, kao i hranu za životinje i nusproizvode. 

U Sektoru veterine planirano je 43 nova službenika, od čega 28 inspektora, uključujući 12 graničnih i 16 unutrašnjih, uz popunjavanje pozicija u odsjecima za veterinarsku djelatnost, međunarodnu trgovinu, identifikaciju životinja i dobrobit životinja. Fitosanitarni sektor dobiće 35 novih službenika, sa 22 pozicije za inspekciju, uključujući 10 graničnih i 12 unutrašnjih inspektora, dok je ostatak kadra raspoređen kroz horizontalne kapacitete Uprave za opšte, finansijske, pravne i revizorske poslove.

Kadrovsko popunjavanje počinje u tekućoj godini i predviđa prijem 16 inspektora, i to osam inspektora za hranu, šest veterinarskih i tri fitosanitarna inspektora, koji će biti raspoređeni po ključnim regionalnim centrima i prioritetnim graničnim prelazima. 

Izvor: Pobjeda